A Galicia invertebrada

Foi moi estraño o comportamento dos cans, ceibos, cando entraba na aldea. Todos de raza loba, achegáronse a min sen tan sequera ladrar, con ademáns cansos, desganados, apáticos. As casas, todas de pedra e cos tellados, afundidos, de lousa, abrigábanse baleiras unhas a outras formando un escenario espectral. Logo dun anaco descansando sentado nunha rocha de granito, no medio e medio da aldea, achegouse un vello duns oitenta e tantos anos, apoiado nun bastón, para falarme nun ton amable:

Non teña medo ningún que os cans xa non teñen nada que gardar.
E logo, non teñen dono?
Aquí xa non queda ninguén, mozo. Só eu e Dosinda, que vive naquela casa cun cepo na porta. Á ela aínda lle quedan forzas para partir leña. Eu apáñome cos cascallos e algún cachotes que quedan nos alpendres.
Daquela na súa casa vive vostede e mais ninguén?
Vivo. Os fillos marcharon para a capital hai trinta anos. Tamén teño unha filla en Barcelona que me levou aló cando o desta perniña.
Que lle pasou?
Foi hai cinco anos. Eu andaba a face-la augardente e tropecei no condenado alambique. A perna derretíase coma un cacho de touciño preto do lume. As lapas coméronme a carne ata quedar o oso á vista. Moito berrei, ate que veu Dosinda a apagarme cun farrapo. Estiven en Barcelona unha boa tempada. Pol-a filla aínda seguía alí, rodeado de coches e de cemento.
Pero aquí, sós os dous, na aldea... se se poñen malos tamén será un problema, non si?
Aquí non se pode enfermar se non é para morrer. E agora vou apañar unha castañas, que para plantar patacas xa non quedan forzas. Bos días, Dosinda!
Ola, Xosé. E logo este mozo, quen ven sendo? O xenro?
Non muller. É un camiñante. Estáballe a falar do sós que estamos.
Elle ben certo, si señor. Aquí xa non quedamos mais ca nós e os cans. Ten vostede familia?
Teño. Muller e dous fillos.
Pois eu regálolles aquela casiña se veñen vivir á aldea. Nela naceu o meu pai, que Dios o teña na gloria.
Agradézollo ben, muller. Pero os nosos traballos, a nosa vida está na cidade.
Na cidade, na cidade! Ca, todos amoreados, respirando o fume dos coches e comendo merda. Bo, o dito. Se pensan outra cousa, eu son muller de palabra. Non si, Xosé?

Acompañei un par de horas ao señor Xosé, axudándolle a apañar castañas. Unha parte dese tempo pasámola sentados nun outeiro, agardando a que remataran a labor unha partida de cazadores tras dun xabarín. Nas palabras do vello só había referencias ao pasado. Nin o presente nin o futuro existían xa para aquel home que lembraba con bágoas mal disimuladas os tempos en que na aldea se podían escoitar as risas e os prantos dos cativos e os días deixaban un pouso do que poder falar.